Hergé en de Zonnetempel - Wetenschap
door Roger Klaassen

Leiden2004_wetenschap_5.jpg (21848 bytes) In 2003 verscheen het boek 'Mais où est donc le temple du soleil?' (Maar waar ligt toch de zonnetempel?) van Roland Lehoucq en Robert Mochkovitch. Het boek legt de wetenschap, en dan met name de astronomie, naast de albums van Hergé (De Zonnetempel, De geheimzinnige ster en de twee Maan-albums). Een aanrader voor wie geïnteresseerd is in sterren, planeten en manen.... en Frans kan lezen, want helaas is er geen Nederlandse vertaling beschikbaar.

Het onderstaande verhaal komt uit dit boek.
Op het plaatje hiernaast maakt Kuifje een moeilijk sommetje... Dit is de situatie waarin Kuifje zich bevindt: hij (en Haddock en Zonnebloem) is ter dood veroordeeld door de Inca, een dood op de brandstapel, door de zon zelf aan te steken. Kuifje mag zelf het tijdstip van zijn dood kiezen. Nu heeft hij een krantenbericht gevonden dat een zonsverduistering aankondigt.

Kuifjes som is nu: wanneer en hoe laat bereikt de zonsverduistering de Zonnetempel, uitgaande van deze aankondiging (we nemen aan dat dit een aankondiging is van de verduistering is een grotere Peruaanse stad, Callao bijvoorbeeld).

 Leiden2004_wetenschap_2.jpg (26904 bytes)
Om in te zien hoe moeilijk deze som is, moeten we eerst weten wat een zonsverduistering nu eigenlijk is. Op het moment van zonsverduistering staat de maan tussen de aarde en de zon in: we zien de zon dus niet omdat de maan ervoor staat. Zoals op onderstaande plaatje te zien, is de zonsverduistering niet overal op aarde te zien. De plaats waar we de zonsverduistering kunnen zien heet de 'maanschaduw'.

verduistering.jpg (17403 bytes)

Nu weten we dat de aarde om de zon draait en de maan weer om de aarde: het is dus niet moeilijk voor te stellen dat de maanschaduw niet 'stil' staat. De maanschaduw beweegt met een snelheid van maar liefst 1700 km/uur (aan de evenaar) tot 3400 km/uur (aan de polen) over het aardoppervlak. De breedte van de maanschaduw is 100 tot 200 km. Een kleine zone dus, die met hoge snelheid over de aarde beweegt: die som is al aardig moeilijk. Verder speelt nog mee hoe goed Kuifje de positie van de Zonnetempel kent - we zien hem nooit in de weer met een kompas, kaart of sextant. Een fout van 30 km betekent een minuut verschil. Zoals gezegd: een moeilijk sommetje voor Kuifje!

We gaan nu eens kijken naar echte zonsverduisteringen in Peru in de periode 1930 - 1950. Er zijn in deze periode twee verduisteringen geweest: de eerste op 8 juni 1930 aan het eind van de middag en de tweede op 25 januari 1944, van 9.10 tot 9.20 uur in de ochtend. Uit 'De Zonnetempel' weten we dat Kuifje om 11 uur 's ochtends de brandstapel op gaat, dus de tweede verduistering is degene die we moeten hebben (hij past ook logischer in de periode van publicatie van 'De Zonnetempel'.

Het traject van de maanschaduw op 25 januari 1944 is te zien op onderstaande figuur (de rode band). Vanaf de Stille Oceaan komt hij bij Peru aan land, vervolgt zijn weg door Brazilië, steekt de Atlantische Oceaan over en verdwijnt dan boven Afrika.

Leiden2004_wetenschap_3.jpg (31103 bytes)

Op de figuur hieronder zoemen we in op de passage van de maanschaduw over Zuid-Amerika. De tijdsaanduidingen (op dit plaatje hier nauwelijks te lezen) zijn in zogenaamde 'Universal Time', ofwel de tijd in Greenwich. 15 uur UT staat voor 11 uur 's ochtends in Peru: de rode stip op de kaart. Binnen deze rode stip moet dus de Zonnetempel liggen!

Leiden2004_wetenschap_4.jpg (22475 bytes)

De exacte locatie van de Zonnetempel is 57º36’ westerlengte; 8 º53’ zuiderbreedte. Verrassend genoeg ligt de Zonnetempel niet in Peru, maar in Brazilië (de naam van de tentoonstelling zoals die in België werd gehouden 'Met Kuifje naar Peru' was dus fout!). De rivier met de waterval die Kuifje en consorten oversteken zou de Rio Teles Pires kunnen zijn.

Uit de uitkomst van het album 'De Zonnetempel' weten we dat Kuifje de som goed - en uit het hoofd - berekent: op het juiste moment passeert de maanschaduw de plek van de Zonnetempel. Kuifje levert daarmee misschien wel de grootste intellectuele prestatie uit zijn loopbaan.

Vanaf de Peruaanse kust legden Kuifje, Haddock, Zorrino en Bobbie maar liefst 2200 kilometer af naar de Zonnetempel, over de Andes en door de Amazone, zonder kaart of kompas. Niet alleen blijkt Kuifje goed te kunnen rekenen; er is bovendien niets mis met zijn oriëntatievermogen!

terug naar index 'Hergé en de Zonnetempel'